پس از تحصيلات مقدماتى و گذراندن سطوح ديگر در شهر خود ، به مراكز علمى برتر بار سفر مىبستند از استادان آن ديار ، علومى بياموزند و اغلب اينان پس از مدتى تحصيل ، درحالىكه كوله‌بارى از دانش و دانسته‌هاى جديدتر با خود داشتند ، به شهر خود بازمىگشتند . اين امر را به سادگى مىتوان در بررسى سياهه نام استادان هريك از دانشمندان اين عصر دريافت ، چنان‌كه در ذكر نام مشايخ يك محدث قمى نام‌هاى استادان خراسانى ، عالمان كوفى و انديشمندان بغدادى را مىتوان يافت . اين طبيعىترين نوع ارتباط حوزه‌ها با يكديگر و انتقال علوم و اطلاعات ميانشان بود و از اين قبيل به موارد بسيارى مىتوان اشاره كرد ؛ به‌عنوان مثال ، حسين بن اشكيب سمرقندى از حوزهء ماوراء النهر در سفر تحصيلى خود به عراق و قم رفت و مدت‌ها در آن‌جا به كسب علم پرداخت . حضور او در عراق به قدرى چشمگير بوده كه وى را از اصحاب امام دهم و يازدهم تلقى كرده‌اند « 1 » و البته دربارهء تحصيل وى در قم هم تأكيد شده است . او پس از تكميل تحصيلات ، به شهر خويش ، سمرقند بازگشت و موجب بارورى حوزهء آن گرديد . عالم ديگر حوزهء سمرقند ، محمد بن مسعود عياشى است كه تحصيلات خود را در بغداد ، قم و كوفه به انجام رسانيد و بسيارى از استادان وى از عالمان اين حوزه‌ها بودند . « 2 » محمد بن نصير سمرقندى از استادان عياشى نيز مدتى در قم نزد احمد بن محمد بن عيسى به فراگيرى پرداخته بود . « 3 » به نظر مىرسد كه حوزهء سمرقند در اين دوره ارتباط تنگاتنگى با حوزهء قم داشت ، به‌طورى كه شمار زيادى از عالمان اين حوزه در قم تحصيل مىكردند . به جز نامبردگان فوق مىتوان به جبرئيل بن احمد فاريابى و

--> ( 1 ) . تفرشى ، نقد الرجال ، ج 2 ، ص 79 . ( 2 ) . طوسى ، همان ، ص 396 . ( 3 ) . همو ، رجال ، ص 417 .